تا دانش: سال سرمایه گذاری برای تولید
 
مطالب
 
امیدواریم مطالب و محصولات ارزشمندی در اختیار شما عزیزان قرار داده باشیم.

search

متون علم ملل و نحل اسلامی (بخش اول)

توضیحات کوتاه:

در قسمت اول به کتب و متون مرتبط با این علم از قرن سوم تا زمان حال اشاره شد و در این قسمت به معرفی و بررسی متون اصلی علم ملل و نحل اشاره می شود. متون اصلی علم ملل و نحل ...

توضیحات:

در قسمت اول به کتب و متون مرتبط با این علم از قرن سوم تا زمان حال اشاره شد و در این قسمت به معرفی و بررسی متون اصلی علم ملل و نحل اشاره می شود.

متون اصلی علم ملل و نحل
در این بخش از میان کتب بخش قبل تنها به معرفی متونی از این علم می پردازیم که اولا قبل از کتاب الملل و النحل شهرستانی نگاشته شده، زیرا چنان که گفته شد، بیشتر کتبی که بعد از او نوشته شده، از او اقتباس شده است، و اگر هم چنین نباشد، کمتر مورد توجه ملل و نحل نویسان قرار گرفته است. ثانیا هم اکنون در دسترس و مورد استفاده محققان و پژوهشگران این علم باشد. بنابراین، کتبی که فقط نامشان در کتاب شناسی ها آمده و محتویات آن ها به صورت پراکنده در کتب دیگر آمده است، معرفی نمی شود.ثالثا ملل و نحل نویسان از آن کتب زیاد استفاده کرده باشند. کتبی که این سه شرط را دارا باشند، متون اصلی این علم می نامیم، هر چند ممکن است، بعضی از آن ها از بعضی دیگر اقتباس شده باشند. کتاب های زیر این سه ویژگی را دارند:
1. فرق الشیعه، 2. المقالات و الفرق، 3. مقالات الاسلامیین، 4. التنبیه و الرد علی اهل الاهواء و البدع، 5. الفرق بین الفرق، 6. الفصل، 7. التبصیر فی الدین، 8. بیان الادیان، 9. الفرق المفترقه، 10. الملل والنحل شهرستانی.

فرق الشیعه
میان چهل و چهار کتابی که در کتب رجال و فهرست، به ابومحمد حسن بن موسای نوبختی منتسب است، فقط همین اثر به جای مانده است. مؤلف از دانشمندان بزرگ شیعه امامیه است که رجال شیعه او را توثیق کرده اند. وی بر علوم مختلف مانند کلام، فلسفه، فقه، حدیث، نجوم و ملل و نحل مسلط بوده و در بیشتر آن ها آثاری تألیف کرده است. از آثار مرتبط با بحث ما می توانیم از کتاب هایی هم چون الآراء والدیانات، الرد علی الغلاه، الرد علی فرق الشیعه ما خلا الامامیه و الرد علی اصحاب التناسخ نام ببریم. در کتب ردیه او نیز عقاید بسیاری از فرقه ها وجود داشته است. مؤلف در این کتاب روش تاریخی را در پیش گرفته و پس از بیان اختلافات مسلمانان پس از وفات پیامبر اکرم (ص) و به وجود آمدن گروه های مختلف، به بیان انشعابات شیعه تا پس از وفات امام حسن عسکری (ع) پرداخته است. در این میان از بعضی از گروه های غیر شیعه مانند معتزله، خوارج و مرجئه نیز یاد می کند و در بعضی از موارد، فرقه های مختلف آنان را بر می شمارد. به نظر می رسد این کتاب یکی از منابع اصلی ملل و نحل نویسان قرون بعد درباره ی فرقه های مختلف شیعه بوده است. مؤلف در موارد فراوانی از صاحبان افکار سیاسی و عقیدتی مختلف یاد کرده است، بدون اینکه ایشان را فرقه بخواند، اما همین ها در کتب ملل و نحل بعدی که اهل سنت نگاشته اند، عنوان فرقه گرفته اند، و این امر تداعی کننده وجود گروهی بزرگ با افرادی بی شمار بوده، و از این امر، با بزرگ کردن اختلافات آنان، بر ضد شیعه بهره گرفته شده است. مؤلف گرایش های کلامی خود را در این کتاب دخالت نمی دهد و عقاید فرق مختلف را بی طرفانه بیان می کند.

المقالات و الفرق
نویسنده این اثر سعد بن عبدالله بن ابی خلف اشعری قمی (م299 یا 301ق) از بزرگان محدثان شیعه امامیه و از شیوخ روایی محمد بن جعفر بن قولویه، مؤلف کتاب کامل الزیارات است. از میان کتاب های او که با این علم ارتباط دارند می توان از آثاری هم چون الضیاء فی الرد علی المحمدیه و الجعفریه، الرد علی الغلاه، کتاب الرد علی المجبره یاد کرد. از این کتاب در کتب مختلف رجالی با عنوان هایی هم چون فرق الشیعه، مقالات امامیه، مقالات الامامیه، و الفرق و اسماؤها و صنوفها نیز یاد شده است. مطالب این کتاب و روش تنظیم آن به کتاب فرق الشیعه نوبختی بسیار شبیه است، به گونه ای که برخی این دو را یکی پنداشته اند، اما مصحح این دو کتاب با اشاره به بعضی از موارد اختلاف بین آن دو، تعدد آن ها را اثبات می کند.

مقالات الاسلامیین و اختلاف المصلین
نویسنده این کتاب ابوالحسن علی بن اسماعیل اشعری از متکلمان بزرگ اهل سنت و بنیان گذار مکتب کلامی اشاعره است. با اینکه تألیفات او را متجاوز از نود دانسته اند، فقط پنج کتاب از او باقی است، کتاب فوق و نیز کتاب های الابانه عن اصول الدیانه، رساله استحسان الخوض فی الکلام، اللمع فی الرد علی اهل الزیغ والبدع، و رساله کتبها الی اهل الثغر و باب الابواب. از ویژگی های کتاب مقالات الاسلامیین نقل بدون واسطه عقاید کلامی بسیاری از فرقه ها بخصوص فرقه بزرگ معتزله است، به ویژه با توجه به آنکه اشعری خودش تا چهل سالگی عقاید معتزلی داشته و سپس از آن جدا شده است. با آنکه این کتاب یکی از قدیمی ترین و جامع ترین منابع فرقه شناسی اسلامی است، اما به عللی هم چون تکرار فراوان، عدم بلاغت در کلام، و ترتیب غیر متعارف، که در یک بخش معرفی گروه ها و عقایدشان را مبنا قرار می دهد و در بخشی دیگر اصل را بر عقاید کلامی می گذارد، ملل و نحل نویسان از آن استفاده نکرده اند و به جای آن به کتبی هم چون الفرق بین الفرق بغدادی و الملل و النحل شهرستانی مراجعه کرده اند، با آنکه به احتمال فراوان، آن کتاب یکی از منابع اصلی دو کتاب اخیر بوده است. از ویژگی های دیگر این کتاب نقل عقاید گروه های مختلف به دور از نقادی و لحاظ قرار دادن عقاید کلامی مؤلف است. و نیز برخلاف بعضی از ملل و نحل نویسان، از حدود نزاکت و ادب خارج نشده است، اگر چه درباره ی برخی از گروه ها، مانند شیعه، اتهاماتی را به عنوان عقاید آنان ذکر می کند. مؤلف در این کتاب ابتدا شمه ای از تاریخ حدوث اختلافات در میان امت اسلامی را بیان کرده و سپس به تقسیم بندی گروه های مختلف اسلامی پرداخته و آن ها را در ده گروه زیر جای داده است: شیعه، خوارج، مرجئه، معتزله، جهمیه، حسینیه، بکریه، عامه، اصحاب الحدیث و کلابیه. از ظاهر این تقسیم بر می آید که فرقه های بزرگ اسلام، که فرقه های دیگر تحت عنوان آن ها قرار می گیرند، همین ده گروه اند، در حالی که فرقه هایی هم چون بکریه، حسینیه و کلابیه را نمی توان هم عرض فرقه های بزرگی هم چون شیعه، خوارج و معتزله قرار داد، چنان که از حجمی که در این کتاب به این فرقه ها اختصاص یافته می توان این مطلب را به خوبی اثبات کرد. چنان که گفته شد، مؤلف در کتاب خود از نظم خاصی پیروی نمی کند، اما می توان کتاب او را به دو بخش تقسیم کرد، بخش اول مربوط به فرقه هاست و در بعضی از موارد پس از ذکر فرقه ها و شمه ای از عقاید آنان بحث گسترده ای با عنوان اختلافات مطرح می کند و به ذکر اختلاف درون گروهی و برون گروهی آنان در عقاید مختلف می پردازد، چنان که درباره شیعه چنین کرده است. گاهی نیز عکس این کار انجام می دهد، یعنی ابتدا مقالات فرقه و شمه ای از اختلافات درون گروهی و برون گروهی آنان را مطرح می کند و سپس به ذکر نام فرقه های آن گروه می پردازد، چنان که در مورد معتزله چنین کرده است. به واسطه همراهی فراوان نویسنده با معتزله و افکار و عقاید و شخصیت های آنان، بخش عظیمی از این کتاب به این فرقه اختصاص یافته است و از لابه لای کتاب بر می آید که نویسنده عقاید گروه عامه را می پسندیده است. در بخش دوم اختلافات کلی متکلمان در مسائل اصول دین و غیر آن، مانند مسائل مربوط به جسم، عرض، جوهر و حرکت، مطرح و عقاید گروه های مختلف بیان شده است. به نظر می رسد اگر این کتاب بازنویسی و با ترتیب و نظم منطقی عرضه شود، بتواند از جهت غنای خود، گوی سبقت را از بسیاری از دیگر کتب ملل و نحل برباید.

التنبیه و الرد علی اهل الاهواء و البدع
نوشته ابوالحسین محمد بن احمد بن عبدالرحمن ملطی شافعی. این کتاب که در سال 1343 قمری در کتابخانه ظاهریه دمشق کشف شده است، تنها، بخشی از کتاب اصلی مؤلف، یعنی شامل بخش سوم و چهارم آن است. جزء اول و دوم آن درباره فرقه های یهود و نصارا بوده است. کتاب دارای دو بخش است، بخش اول به ذکر فرقه های مختلف و بیان مختصری از عقاید آنان و رد آن عقاید می پردازد. برای این منظور فرقه های رافضه (شیعه) با پانزده زیر فرقه، جهمیه با هشت زیر فرقه، قدریه (معتزله) با هفت زیر فرقه، مرجئه با دوازده زیر فرقه، خوارج با 25 زیر فرقه و زنادقه با پنج زیر فرقه را مطرح می کند. مجموع این فرقه ها به عدد هفتاد و دو می رسد و هفتاد و سومین فرقه که در نظر او اهل نجات است، اهل جماعت است. در این بخش مؤلف تحت تأثیر کتاب الاستقامه خشیش بن اصرم است و از کتاب او فراوان نقل می کند. از نکات قابل توجه این بخش ذکر زنادقه در میان فرقه های اسلامی، ذکر فرقه ای از امامیه با عنوان اهل قم که آنان را معتقد به تشبیه و جبر می داند، و ذکر فرقه معتزله بغداد به عنوان زیر فرقه ای از زیدیه است. مؤلف در بخش دوم با عنوان باب ذکر متشابه القرآن، به ذکر آیات متشابه قرآن و کیفیت استفاده نا به جای اهل اهواء از آن ها می پردازد. این بخش تحت تأثیر مقاتل بن سلیمان بوده و آرایی هم چون آرای تشبیهی او را پذیرفته است. از ویژگی های این کتاب تأثیر فراوان عقاید کلامی مؤلف آن در نقل عقاید فرقه های مختلف، و سعی در اثبات حقانیت فرقه ای خاص، و نیز خروج از حد نزاکت در بسیاری از موارد است، برای مثال، هنگام ذکر فرقه شیعه چنین می نگارد: «ان اهل الضلال الرافضه»، و پس از ذکر عقاید آنان می گوید: «مذاهب السفله العمی اخوه القرده بل اخوه القرده افضل منهم.» در هنگام ذکر هشام بن حکم، صحابی متکلم و بزرگوار امام صادق (ع) آرای سخیف ای را به او نسبت می دهد و قصد او را نابودی ارکان اسلام یعنی توحید، نبوت و معاد می داند. گفتنی است که در کتاب وی از فرقه های مختلف دو بار یاد شده است، یک بار در اول کتاب و بار دیگر در بخش پایانی آن، بدون آنکه تفاوتی بین آن دو وجود داشته باشد.

الفرق بین الفرق و بیان الفرقه الناجیه منهم
نوشته ابومنصور عبدالقاهر بن طاهر بغدادی. مؤلف یکی از متکلمان اهل سنت است که حدود سی کتاب به او نسبت داده اند، اما هم اکنون کمتر از ده کتاب از او باقی است. این کتاب عهده دار بیان فرقه های مسلمان است. مؤلف در آغاز کتاب حدیث تفرقه را با اسناد مختلف ذکر کرده و هفتاد و دو فرقه هالکه را در ضمن فرق ذیل دانسته است، شیعه (روافض)، خوارج، قدریه (معتزله)، مرجئه، نجاریه، بکریه، کرامیه، ضراریه و جهمیه. وی گروه هفتاد و سوم یعنی گروه ناجیه را گروه اهل سنت و جماعت می داند که از نظر فقهی شامل اصحاب رأی و حدیث است. چنان که مشاهده می شود، مؤلف برای رساندن فرقه ها به عدد هفتاد و سه خود را به زحمت انداخته است. وی سپس طی هشت فصل به بیان و رد عقاید گروه های ذکرشده که آنان را از مسلمانان می داند می پردازد. مؤلف در بخش بعد به ذکر فرقه هایی می پردازد که به عقیده او از مسلمانان نیستند و خود را به اسلام بسته اند، که در این میان تعدادی از فرقه های غلات و بعضی از فرقه های خوارج و معتزله را نام می برد که این فرقه ها طبعا در تقسیم فرق به هفتاد و سه لحاظ نشده اند. دربخش پایانی به ذکر عقاید و اصول اهل سنت و جماعت و اثبات آن ها می پردازد. برخی از ویژگی های این کتاب چنین است، بی طرف و منصف نبودن مؤلف، خروج از حد نزاکت، و وارد آوردن اتهامات فراوان به گروه های مخالف، به عنوان مثال، وی فرقه هایی با عنوان های هشامیه، زراریه، یونسیه و شیطانیه به نام اصحاب ائمه (ع) ساخته و عقاید ناروایی را به آنان نسبت داده است. فخرالدین رازی (606 __ 543 ق) درباره بی انصافی مؤلف این کتاب می نویسد: «وهذا الاستاد، ابومنصور بغدادی، کان شدید التعصب علی المخالفین و لا یکاد ینقل مذهبهم علی الوجه». در قسمت بعد به برخی دیگر از متون اصلی علم ملل و نحل اشاره می شود.

منابع
مجلات هفت اقلیم
www.adyan.org
سایر اطلاعات:
کد مطلب: z1ac4
وضعیت مطلب: فعال
گروه اصلی: آموزشی     زیرگروه: عمومی

دفعات بازدید: 4     محبوبیت: 4   (کمترین=0 و بیشترین=5)    تعداد شرکت کننده در نظر سنجی مجبوبیت: 
تاریخ ثبت: 1401/10/14 ق.ظ 12:23:30


لینک صفحه ی مطلب: https://tadanesh.ir/t?c=z1ac4


هم گروهی ها
image
طریق ظاهری بیان معارف معادشناسی معارف اسلامی در قرآن کریم، از راههای گوناگون بیان شده است و راههای نامبرده به طور کلی به دو طریق ظاهر و باطن منقسم می شود. بیان از ...


image
مقدمه یکی از بهترین راه های تأمل دربارۀ مسائل کلامی و تأثیر آنها در فرقه گرایی، رجوع به کتب اصلی است که در طول تاریخ مباحثات کلامی توسط دانشمندان فرق مختلف نگاشته ...


image
در قسمت قبل به اختلافات و گروه بندی شیعیان در قبال جانشینی امام علی، امام حسن و امام حسین (ع) پرداخته شد و در این قسمت به گروه بندی پیروان محمد حنفیه (کیسانیان) درباره ...


image
مقدمه زیدیه عالمان و دانشمندان بزرگی را در خود پرورش داده است. زیدیه در ابتداء بیشتر به فکر قیام و خروج برای انجام فریضه امر به معروف بود، و کمتر به فکر تبیین عقاید ...


image
پیش درآمد دیدگاه زیدیه در اصول دین تفاوت چندانی با دیگر عدلیه ندارد. آنان پس از اعتقاد به حسن و قبح عقلی، همچون دیگر شیعیان به دو اصل توحید و عدل به عنوان اساسی ترین ...


image
در ادامه و در این قسمت به موارد و مطالبی چون ظواهر مشترک اشعریت و عرفان در از مسائلی چون جبر، مسؤولیت خداوند، عقل و تفاوت های شهود عرفانی با تخیل عارفانه پرداخته ...


image
مکتب ماتریدیه بسیار گسترده است و دانشمندان بی شماری از آن پیروی کرده اند. به ناچار در این نوشتار دست به گزینش زده و از قرن چهارم هجری، که عصر ظهور و تأسیس مکتب ...


image
در خصوص جریان شکل گیری کلام امامیه باید گفت که به جز تعالیم مشترک میان مذاهب کلامی، چون مباحث توحید و تعالیم ویژه مکتب امامیه در بسط مسائل امامت که زیر بنای مباحث ...


image
افتراق بزرگ محکمه در دوره انتقال قدرت از شاخه سفیانی به شاخه مروانی امویان که با فترتی کوتاه در حاکمیت بنی امیه همراه بود، محکمه نخستین در جبهه ای واحد با عبدالله بن ...


image
1. اشاعره یکی از مهم ترین نماینده های کلامی اهل سنت در قلمرو سلجوقیان، جریان کلامی اشعری بود. ابوالحسن اشعری (م324ق)، پایه گذار اشاعره خود ابتدا پیرو اعتزال بود. سپس ...