تا دانش: سال سرمایه گذاری برای تولید
 
مطالب
 
امیدواریم مطالب و محصولات ارزشمندی در اختیار شما عزیزان قرار داده باشیم.

search

اصول اعتقادی مذهب زیدیه (دوران پیدایش و گسترش)

توضیحات کوتاه:

پیش درآمد دیدگاه زیدیه در اصول دین تفاوت چندانی با دیگر عدلیه ندارد. آنان پس از اعتقاد به حسن و قبح عقلی، همچون دیگر شیعیان به دو اصل توحید و عدل به عنوان اساسی ترین ...

توضیحات:

پیش درآمد دیدگاه زیدیه در اصول دین تفاوت چندانی با دیگر عدلیه ندارد. آنان پس از اعتقاد به حسن و قبح عقلی، همچون دیگر شیعیان به دو اصل توحید و عدل به عنوان اساسی ترین اصول اعتقادی می نگرند و بر اساس آن هر گونه تشبیه و تجسیم را نفی کرده و خدا را عادل می دانند که بر اساس مصالح و مفاسد حکم کرده، پاداش می دهد و مجازات می کند. آنها همچنین به اختیار انسان در افعال معتقدند و جبر را رد می کنند و بر خلاف مرجئه برآنند که خداوند به وعده و وعیدهای خود عمل خواهد کرد و همچون معتزله در مورد مرتکب کبیره به جایگاه بین دو جایگاه «المنزله بین المنزلتین» اعتقاد دارند و مرتکب کبیره را در رتبهای میان مؤمن و کافر قرار می دهند. همچنین به اصل امر به معروف و نهی از منکر به عنوان یکی از اصول دین مبین اسلام باور دارند. آنان به اصل نبوت و امامت نیز به عنوان اصول اساسی دین می نگرند و در خصوص امامت دیدگاه های ویژه ای دارند.
دوران پیدایش اعتقادات زیدیه قبل از بیان تفصیلی اعتقادات زیدیه در مسائل مختلف اعتقادی مناسب است نگاهی داشته باشیم به تاریخ شکل گیری و طرح مباحث اعتقادی در میان زیدیان. احمد بن حسن رصاص (متوفای 621 قمری)، به عنوان یکی از برجسته ترین شخصیت های زیدیه یمن در قرن هفتم، مسائل اعتقادی را در سی اصل و در سه باب جداگانه که هر کدام ده مسأله را شامل می شود تقسیم کرده است: باب اول در توحید؛ باب دوم در عدل و باب سوم در وعد و وعید. از آن پس تاکنون این تقسیم بندی مورد توجه و قبول عالمان زیدیه قرار گرفته و به عنوان منشور اعتقادی آنان شناخته شده است. ولی به نظر برخی دیگر از عالمان زیدیه، تقسیم بندی رصاص، بهترین تقسیم ممکن نیست.
علامه عبدالله بن حسن دواری (متوفای 800 قمری) و قبل از او احمد بن حسین مانکدیم (متوفای 425 قمری)، تصریح می کنند که بهترین تقسیم، تقسیم قاضی عبدالجبار معتزلی (متوفای 415 قمری)، است که برای اولین بار مباحث اعتقادی را دو فصل قرار داده اولی در توحید و دومی در عدل و در فصل اخیر همه مباحث را غیر از توحید گرد آورده است. برای بررسی همه جانبه تر این موضوع باید به دوره شکل گیری و تبیین مذهب زیدیه یعنی قرون سوم و چهارم بازگشت و اقوال امامان و عالمان زیدیه را از آن زمان تاکنون بازخوانی کرد:

قاسم رسی
قاسم رسی فرزند ابراهیم طباطبا (متوفای 246 قمری)، اولین شخصیت و امام زیدیه است که به تبیین اصول اعتقادی زیدیه می پردازد. وی در رساله الأصول الخمسه از پنج اصل اساسی نام می برد که بنا به تعبیر وی هر کس به این پنج اصل معتقد نباشد گمراه و نادان است. چکیده این اصول پنج گانه عبارت است از: توحید، عدل، صدق وعد و وعید، مرجعیت کتاب و سنت و تفاوت مسائل تجاری و اجتماعی در دو زمان حکومت عدل و حکومت ظلم؛ که می توان آن را به نوعی به اصل امر به معروف و نهی از منکر بازگرداند. ( الأصول الخمسه، منتشر شده در مجموع کتب و رسائل الإمام القاسم الرسی، ج1، ص647_ 648.) البته قاسم رسی در رساله دیگری به تبیین متفاوت و مفصل تری از اصول اعتقادی دست زده و چنین می گوید اصول دین هیجده اصل است:
توحید، عدل، تصدیق وعد و وعید، نبوت، امامت، ولاء «تولا»، برائت «تبرا»، نماز، زکات، روزه، حج، جهاد، امر به معروف، نهی از منکر، نیکی به پدر و مادر، صله رحم و خواستن آنچه برای خود می پسندی برای دیگران و نپسندیدن آنچه برای خود نمی خواهی برای آنان. (أصول الدین، منتشر شده در مجموع کتب و رسائل الإمام القاسم الرسی، ج1، ص653.) این تذکر لازم است که اگرچه قاسم رسی از اصل امامت به عنوان اصلی مستقل یاد نکرده ولی در خصوص امامت تألیفات مستقل متعددی دارد که عبارتند از: تثبیت الإمامه، الإمامه، إمامه أمیرالمؤمنین، الرد علی الرافضه والرد علی الروافض من أهل الغلو.

محمد فرزند قاسم رسی
محمد فرزند قاسم رسی (متوفای 284 قمری)، نیز به عنوان یکی دیگر از شخصیت های زیدیه در قرن سوم، از نه اصل اعتقادی نام می برد: معرفت خدا، عدل، وعد و وعید، معرفت و ایمان به ملائکه، معرفت پیامبران، معرفت کتاب های آسمانی، امامت و معرفت خوبی ها و بدی ها. ( الأصول الثمانیه، صص32_ 78)، می توان گفت محمد بن قاسم با تفصیل بیشتر به همان اصولی اشاره دارد که پیش از آن پدرش قاسم رسی بیان کرده است چرا که او نیز در ابتدا به سه اصل شناخت خدا «توحید»، عدل و وعد و وعید «معاد» اشاره دارد و اصل چهارم و ششم «معرفت ملائکه و کتاب آسمانی» توضیحی تفصیلی است و اصل هشتم نیز بیانی دیگر از همان اصل امر به معروف و نهی از منکر است. در این میان شاید مهمترین تغییر در آن است که محمد بن قاسم اصل امامت را به عنوان اصلی مستقل مطرح کرده و در کنار دیگر اصول اعتقادی همچون توحید، عدل، نبوت و معاد نشانده است.

هادی الی الحق
هادی الی الحق یحیی بن حسین بن قاسم رسی (متوفای 298 قمری)، برادر زاده محمد بن قاسم و نواده قاسم رسی نیز به عنوان یکی از برجسته ترین امامان و شخصیت های زیدیه در قرن سوم و پایه گذار دولت زیدیه در یمن، اصل امامت را به عنوان یکی از اصول اعتقادی مطرح می کند. مهمترین عبارت های نقل شده از هادی یحیی بن حسین در بیان اصول اساسی اعتقادی عبارتند از:
الف. در کتاب مستقلی با نام المنزله بین المنزلتین اصول اعتقادی را همچون معتزله چنین ذکر کرده است: توحید، عدل، اثبات وعد و وعید، اعتقاد به جایگاه بین دو جایگاه «المنزله بین المنزلتین» و امر به معروف و نهی از منکر. (ر. ک: هادی الی الحق یحیی بن حسین، المنزله بین المنزلتین، مجموع رسائل الإمام الهادی، ص 152_179.)
ب. در کتاب أصول الدین با جایگزین کردن امامت بجای اصل «المنزله بین المنزلتین»، اصول اعتقادی را چنین برمی شمارد: توحید، عدل، وعد و وعید، امر به معروف و نهی از منکر و امامت برگزیدگانی از خاندان پیامبر. (أصول الدین، ص62؛ مجموع رسائل الإمام الهادی، ص191)
ج. فرزند ارشد هادی یحیی بن حسین یعنی محمد مرتضی لدین الله (310ق) از پدرش رساله ای را نقل کرده که در آن به اصول اعتقادی می پردازد. در این رساله اصول اعتقادی چنین آمده: توحید، عدل، تصدیق وعد و وعید، نبوت، امامت. ( کتاب فیه معرفه الله، در مجموع رسائل الإمام الهادی، صص49_64 )
همان گونه که ملاحظه می شود در هر سه متن نقل شده از هادی یحیی بن حسین سه اصل توحید و عدل و وعد و وعید، ثابت است ولی در متن دوم و سوم اصل امامت جایگزین اصل جایگاه بین دو جایگاه «المنزله بین المنزلتین» شده است. شاید به آن دلیل که هادی یحیی بن حسین در جوانی تحت تأثیر تفکر معتزله بوده و به دلیل متأثر بودن از مکتب اعتزال در کتاب المنزله بین المنزلتین اصول دین را همچون معتزله آورده ولی بعدا و بهویژه پس از تشکیل حکومت دریمن درسن سی وپنج سالگی وبراساس تفکرات شیعی، اصل امامت را بجای اصل «المنزله بین المنزلتین» نشانده است. (علی محمد زید، معتزله الیمن دوله الهادی و فکره، ص158.)
همان گونه که به زودی توضیح خواهیم داد زیدیه تا به امروز همچنان در خصوص مرتکب کبیره همچون معتزله معتقد به جایگاه بین دو جایگاه اند یعنی مرتکب کبیره را نه مؤمن می دانند و نه کافر. بنابراین حذف این اصل به معنای دست کشیدن زیدیه از اعتقاد به آن نیست بلکه به معنای جایگزینی آن با اصل و اعتقادی مهم تر از آن است. در متن سوم نیزعلاوه بر این بجای اصل امر به معروف و نهی از منکر، اصل نبوت مورد تأکید قرار گرفته است.

مرتضی لدین الله
مرتضی لدین الله محمد بن یحیی بن حسین (متوفای 310 قمری)، نیز به عنوان یکی دیگر از برجسته ترین امامان زیدیه و جانشین پدر در زمامداری شیعیان زیدی در یمن، در کتاب مستقلی همین پنج اصل اخیر را مقدم بر دیگر اعتقادات به عنوان اصول دین مطرح کرده است.

احمد بن موسی طبری (متوفای 340 قمری)
احمد بن موسی طبری شخصیت دیگر زیدیه در همین دوره است که برای یاری هادی یحیی بن حسین از ایران به یمن رفته و در زمان دولت او و دو فرزندش محمدمرتضی لدین الله و احمدناصر لدین الله (متوفای 315 قمری)، از برجسته ترین یاران امامان زیدیه در یمن و عالمی برجسته بوده است. وی نیز در صدر اصول اعتقادی از پنج اصل توحید، عدل، وعد و وعید، نبوت و امامت نام می برد و از امر به معروف ونهی ازمنکر تنها در ردیف فروع دین همچون نماز، روزه، حج و زکات نام می برد.
دوران بسط اصول اعتقادی زیدیه و بدین ترتیب اصول اعتقادی زیدیه در این پنج اصل خلاصه شده و پس از این دوره که دوران شکل گیری مذهب زیدیه است در طول تاریخ و توسط عالمان زیدیه مطرح و شرح و بسط داده شده است:

1. مؤیدبالله احمد بن حسین هارونی
در قرن پنجم امام برجسته زیدیه در ایران مؤید بالله احمد بن حسین هارونی (متوفای 424 قمری)، در کتاب التبصره همین پنج اصل به ضمیمه امر به معروف و نهی از منکر را مورد بررسی قرار داده است.

2. احمد بن حسین مانکدیم
و در همین قرن و در اوج نزدیکی زیدیه ایران با مکتب معتزله، امام و شخصیت دیگر زیدیه احمد بن حسین مانکدیم (متوفای 425 قمری)، به شرح الأصول الخمسه قاضی عبدالجبار معتزلی می پردازد. وی پس از تبیین پنج اصل اعتقادی معتزله در فصلی جداگانه ولی مرتبط با اصل امر به معروف و نهی از منکر به بحث امامت توجهی ویژه کرده است.

3. متوکل علی الله احمد بن سلیمان
در قرن ششم، متوکل علی الله احمد بن سلیمان (متوفای 566 قمری)، که از امامان بنام و مشهور زیدیه در یمن است در کتاب حقائق المعرفه اعتقادات را که از آن تعبیر به معارف کرده، به 13 معرفت تقسیم کرده که عبارتند از: آفرینش، آفریننده، توحید، عدل، نعمت، شکر منعم، امتحان، پاداش، کتاب، پیامبر، امام و اختلاف. ( متوکل علی الله احمد بن سلیمان، حقائق المعرفه، ص55).

4. یمن منصوربالله عبدالله بن حمزه
در آغاز قرن هفتم امام مشهور زیدیه یمن منصور بالله عبدالله بن حمزه (متوفای 614 قمری) در کتاب العقد الثمین، از همان روش تقسیم مباحث به پنج اصل پیش گفته پیروی می کند. ولی در رساله دیگری به نام زبد الأدله مباحث اعتقادی را در قالب سی و دو سؤال و جواب و در سه بخش توحید، عدل و وعد و وعید بررسی می کند که البته در ضمن بحث عدل به بحث نبوت و پس از بحث وعد و وعید به امامت نیز پرداخته است. (منصوربالله عبدالله بن حمزه، زبد الأدله فی معرفه الله، منتشرشده در المجموع المنصوری، ج1، صص553 _560. )

5. احمد بن حسن بن محمد رصاص
در همین قرن احمد بن حسن بن محمد رصاص (متوفای 621 قمری)، یکی از عالمان بنام سده های میانه زیدیه در یمن، دو کتاب در تبیین اعتقادات زیدیه تألیف کرده است. یکی با نام الخلاصه النافعه بالأدله القاطعه فی قواعد التابعه و دیگری مصباح العلوم فی معرفه الحی القیوم مشهور به ثلاثون مسأله. رصاص هر دو تألیف خود را به سه بخش توحید، عدل و وعد و وعید تقسیم کرده است. بخش اول با سه فصل در بیان لزوم نظر و اندیشه هایی که به شناخت خداوند منتهی گردد، آغاز می شود و به دنبال آن در ده مسأله به مباحث توحید و در بخش دوم و سوم نیز در هر یک با ذکر ده مسأله به طرح مباحث عدل و وعد و وعید و در مجموع در سی مسأله به همه مباحث اعتقادی توجه شده است. چکیدهای از کتاب مصباح العلوم در پایان این نوشتار به عنوان ضمیمه، ارائه شده است. ویژگی های کار رصاص در چند امر است:
اول: ساده کردن مباحث اعتقادی و بیان آن در جملات کوتاه.
دوم: تقسیم جدید مباحث که دیگر بر اساس تقسیم به اصول پنج گانه که متأثر از روش معتزله بود، نیست.
سوم: حذف دو اصل مهم معتزله و درج آن در ضمن مباحث دیگر. یعنی آوردن دو بحث «المنزله بین المنزلتین» و امر به معروف و نهی از منکر در باب وعد و وعید.
چهارم: آوردن بحث نبوت در ضمن مسائل عدل و ذکر امامت در ضمن مسائل وعد و وعید. این در حالی است که پیش از این نبوت و امامت اغلب به عنوان دو اصل مستقل مطرح می شد.
به عقیده برخی محققان این روش در تقسیم مباحث قبل از رصاص مرسوم نبوده و از ابتکارات او به حساب می آید. ولی به نظر می رسد روش او به نوعی الگوگیری از روش امام منصوربالله عبدالله بن حمزه در کتاب زبد الأدله باشد.
همان گونه که در آغاز اشاره شد پس از رصاص، روش او در دو تألیف پیش گفته مورد قبول و توجه خاص زیدیه قرار گرفت و به زودی برای دیگر عالمان زیدیه در قرن هفتم و هشتم به الگو تبدیل شد و عالمان متعددی از زیدیه بر اساس آن دست به تألیف زدند و یا به نظم و شرح این دو اثر پرداختند. با توجه به این که سی مسأله مطرح شده به وسیله رصاص به عنوان منشور اعتقادی زیدیه شناخته شده و همچنان مورد قبول آنان است، ما نیز برای معرفی عقاید زیدیه در این نوشتار همین سی مسأله را محور قرار خواهیم داد.

6. حسین بن بدرالدین
حسین بن بدرالدین (متوفای 662 قمری)، یکی دیگر از عالمان زیدیه در قرن هفتم است که در کتاب العقد الثمین فی معرفه رب العالمین پنج اصل اعتقادی زیدیه را در قالب سی فصل مورد بررسی قرار داده است که پس از مقایسه آن با کتاب الخلاصه و مصباح العلوم متأثر بودن مؤلف، از احمد بن حسن رصاص کاملا محتمل به نظر می رسد. کتاب العقد الثمین نیز همانند آن دو کتاب مورد توجه بسیاری از عالمان زیدیه قرار گرفته و شرح های متعددی بر آن نگاشته شده است.

7. عبدالله بن زید عنسی
عبدالله بن زید عنسی (متوفای 667 قمری)، دیگر معاصر احمد بن حسن رصاص و متأثر از روش اوست. وی در کتاب الإرشاد إلی نجاه العباد اعتقادات را در ده رکن که شامل سی معرفت می شود، دسته بندی می کند. مجموعه این معارف به توحید، عدل، نبوت، امر به معروف، نهی از منکر، امامت و اثبات وعد و وعید بازمی گردد. پس از این دوره و همان گونه که پیش تر اشاره شد تقریبا اغلب کتاب های عقاید زیدیه با محوریت پنج اصل توحید، عدل، نبوت، امامت و وعد و وعید و بسیاری با الگو گرفتن از تألیفات عالمان قرن ششم و هفتم در سی مسأله نگاشته شده است. البته برخی از عالمان زیدیه بنابر سلیقه خود برخی از اصول را در برخی دیگر مندرج کرده ولی از کلیت همان اصول پنج گانه خارج نشده اند. به عنوان نمونه امام برجسته زیدیه مهدی لدین الله احمد بن یحیی مشهور به ابن مرتضی (متوفای 840 قمری)، در کتاب القلائد فی تصحیح العقائد مباحث اعتقادی را در شش کتاب توحید، عدل، نبوت، وعد و وعید، تکفیر و تفسیق و امامت بررسی کرده است. (ببینید القلائد فی تصحیح العقائد، صص81 _152، مقدمه البحر الزخار، ص52 _ 98.)
امام برجسته دیگر زیدیه منصوربالله قاسم بن محمد بن علی (متوفای 1029 قمری)، نیز در کتاب مشهور و مهم اعتقادیش الأساس لعقائد الأکیاس تقریبا همان راه را رفته و بار دیگر به بحث جایگاه بین دو جایگاه «المنزله بین المنزلتین» توجه مستقل داشته و مباحث را در شش کتاب تقسیم کرده است که عبارتند از: توحید، عدل، نبوت، امامت، جایگاه بین دو جایگاه «المنزله بین المنزلتین» و وعد و وعید. (الأساس لعقائد الأکیاس، ص 34_182. ) همچنین نواده او یعنی محمد بن حسن بن قاسم (متوفای 1079 قمری)، در کتاب سبیل الرشاد مسائل اعتقادی را در چهار بخش بررسی کرده که عبارت است از: توحید، عدل، وعد و وعید و نبوت.
ادامه دارد ...
(در قسمت بعد (دوم) به مباحث و مسائل توحید و خداشناسی در نزد زیدیه پرداخته می شود که خلاصه آن عبارتست از:
1. زیدیه تنها راه شناخت خداوند را اندیشه و تأمل می دانند و به نظر ایشان اندیشه و تأمل برای شناخت خداوند، واجب عقلی است.
2. زیدیه در اثبات صانع بودن خداوند از برهان «حدوث و قدم» بهره برده و خداوند را دارای صفات ثبوتی ذیل می دانند: قدرت، علم، حیات، سمع، بصر و ازلی بودن. ایشان معتقدند که این صفات ایجابی، عین ذات خداوند است.
3. درباره صفات سلبی خداوند، ایشان معتقدند که خداوند شبیه هیچ آفریده ای نیست، بی نیاز است، در دنیا و آخرت با چشم دیده نمی شود و واحدی است که در ازلیت و الوهیت دوم ندارد.)

منابع
مهدی فرمانیان و سیدعلی موسوی نژاد- درسنامه زیدیه تاریخ و عقاید- نشر ادیان
www. adyan. org
سایر اطلاعات:
کد مطلب: x1ae2
وضعیت مطلب: فعال
گروه اصلی: آموزشی     زیرگروه: عمومی

دفعات بازدید: 4     محبوبیت: 4   (کمترین=0 و بیشترین=5)    تعداد شرکت کننده در نظر سنجی مجبوبیت: 
تاریخ ثبت: 1401/10/14 ق.ظ 12:38:30


لینک صفحه ی مطلب: https://tadanesh.ir/t?c=x1ae2


هم گروهی ها
image
در قسمت قبل به اختلافات و گروه بندی شیعیان در قبال جانشینی امام علی، امام حسن و امام حسین (ع) پرداخته شد و در این قسمت به گروه بندی پیروان محمد حنفیه (کیسانیان) درباره ...


image
پیشینه «اینان را، بنابر قولی، قدریه گفته اند؛ چون بر این باور بودند که کارهای بد، مانند قتل، زنا و غیر آن، مورد خواست و تقدیر خداوند عزوجل نیست و این بندگان اند که ...


image
تفرقات معتزله بر خلافت شیعه و خوارج بیشتر جنبه عقیدتی و کلامی دارد تا سیاسی و اجتماعی. البته اگر با دقتی محققانه تشعبات معتزله بررسی شود، معلوم خواهد شد که شهرت ...


image
ابوهاشم جبایی (277_321 ه_) عبدالسلام بن محمد بن عبد الوهاب، فرزند ابی علی جبایی که در سال 277 دیده به جهان گشود و در سال 321 درگذشت. خطیب بغدادی می گوید: «او شیخ معتزله و ...


image
در قسمت قبل به شرح حال مختصر برخی از دانشمندان معتزله اشاره شد. در ادامه و در این قسمت به شرح حال مختصر برخی دیگر از دانشمندان معتزله از جمله: احمد بن أبی دوأد، ...


image
مناسبات عقل و دین در نزد معتزله متقدم و متاخر تلاش معتزلیان در هماهنگی عقل و دین را می توان به دو دوره تقسیم کرد. زیرا معتزله متقدم و متاخر در موضوع مناسبات عقل و دین، ...


image
ظهور بیهسیه این نام را بر پیروان ابوبیهس هیصم بن جابر نهاده اند. این اندازه درباره او پیداست که از افراد بنی سعد بن ضبیعه بن قیس بوده که در روزگار خلافت ولید، حجاج به ...


image
انشعابات داخلی عجارده برای عجارده فرقه ها یا انشعابهای فراوانی برشمرده اند، چونانکه اشعری از پانزده فرقه یاد می کند، بغدادی از هشت فرقه نام می برد و البته ثعالبه را ...


image
خوارج خوارج، از گروههای جنجال آفرین قرون نخستین تاریخ اسلام، گاه با اندکی هوادار، به دلیل خصلتهای ویژه و بی باکی نشأت گرفته از جمود و عصبیت، تنشهای مهمی در پهنه ...


image
در قسمت اول بررسی تاریخ و قلمرو فرقه اباضیه به مطالبی چون ظهور اباضیه و بنیانگذاران، دروران تدوین و تألیف اباضیه، اصل عقاید فرقه اباضیه و قلمرو این فرقه در منطقه ...