تا دانش: سال سرمایه گذاری برای تولید
 
مطالب
 
امیدواریم مطالب و محصولات ارزشمندی در اختیار شما عزیزان قرار داده باشیم.

search

درآمدی بر معانی فرقه

توضیحات کوتاه:

در میان آثار رایج و مشهور و مورد استناد دانش فرقه شناسی، تعریف مشخص از فرقه و تمایز آن با واژه های مترادف نشده و نیز کاربرد آن در موارد زیادی با طایفه، ملت، نحله، ...

توضیحات:

در میان آثار رایج و مشهور و مورد استناد دانش فرقه شناسی، تعریف مشخص از فرقه و تمایز آن با واژه های مترادف نشده و نیز کاربرد آن در موارد زیادی با طایفه، ملت، نحله، مقاله، مذهب یکسان تلقی شده است. بنابراین در اینجا صرفا به معنای لغوی و اصطلاحی فرقه می پردازیم و از واژه های مترادف آن صرف نظر می کنیم.

معنای واژه فرقه
واژه فرقه که جمع آن فرق است از ماده «فرق» که در لغت به معنای جدا کردن بین دو چیز، پراکندن و اختلاف است، گرفته شده و در لغت به مطلق دسته، گروه، جماعت و طایفه ای گفته می شود که از بقیه جدا شده باشند. فریق نیز اگرچه در کاربرد فرقه شناسی و در آثار فرهنگ اسلامی گاهی به معنای فرقه است، اما از نگاه برخی از ارباب لغت به جماعت و طایفه ای از مردم می گویند که تعداد نفرات آن از فرقه بیشتر باشد. فرقه نیز اسم مصدر افتراق و به معنای جدایی می باشد. این واژه در اصطلاح قرآنی برخلاف مشتقات آن، تنها یک بار به کار رفته است: «ما کان المؤمنون لینفروا کافه فلو لا نفر من کل فرقه منهم طائفه لیتفقهوا فی الدین و لینذروا قومهم إذا رجعوا إلیهم لعلهم یحذرون»؛ شایسته نیست مؤمنان همگی بسوی میدان جهاد کوچ کنند چرا از هر گروهی از آنان، طایفه ای کوچ نمی کند و طایفه ای در مدینه بماند، تا در دین و معارف و احکام اسلام آگاهی یابند و به هنگام بازگشت بسوی قوم خود، آنها را بیم دهند؟! شاید (از مخالفت فرمان پروردگار) بترسند، و خودداری کنند»! (توبه/ 122) و نیز نزد برخی از ارباب لغت به گروهی گفته می شود که تعداد نفرات آن از طایفه بیشتر باشد و چه بسا طایفه به یک نفر نیزاطلاق شود. اما با نگاهی به کاربرد این دو اصطلاح نزد ارباب ملل و نحل، کتب لغت و برخی از متون روایی، روشن می شود که تمایز چندانی بین دونبوده است.

فرقه در معنای مذهبی اعتقادی
البته در اصطلاح فرقه شناسان و آثار مربوط به فرق و مذاهب، فرقه به دسته ای از مردم، بدون ملاحظه تعداد آنها، اطلاق می شود که به لحاظ اعتقادی هماهنگ بوده و از دیگر گروه های رقیب وجه تمایزی داشته باشند. به علاوه اینکه واژه مذهب نیز در برخی از متون کهن فرقه شناسی در ردیف و همسان فرقه به کار رفته است. گو اینکه امروزه نیز کاربرد مذاهب به جای فرق عمومیت یافته و عناوین کتب و مراکز آموزشی پژوهشی قرار گرفته که رسالت آنها گزارش و شرح و تبیین تاریخ و عقاید فرقه های کلامی است. برخی نیز معتقدند که مذهب اصطلاحا به یکی از تیره ها و شعب یک دین اعم از تیره های کلامی همانند اسماعیلیه و معتزله و دیگر فرق کلامی و همچنین شیوه های سیر و سلوک مثل سلاسل صوفیه و یا روشهای مختلف عملی در احکام فقهی همانند شافعی و حنفی و جعفری اطلاق می شود.

فرقه در معنای تمایز اندیشه های کلامی
همچنین این اصطلاح در بیشتر آثار رایج مربوط به ملل و نحل، ویژه گروه هایی است که در اندیشه های کلامی از یکدیگر متمایز شده اند. در چنین آثاری نامی از مکاتب فقهی به عنوان فرقه ذکر نشده و صاحبان آنها بر این باورند که اختلافات فقهی و آنچه که مربوط به طاعت است، نه تنها مصیب و مجاز، بلکه امری پسندیده و موجب رحمت است و از نگاه آنها حتی برفرض پذیرش خطای مجتهد، این گونه خطاها از آن نوع نیست که همانند اختلافات در امور مربوط به عقیده سر از گمراهی دربیاورد. با این حال در برخی از آثار فرقه شناسی، علاوه بر دسته بندی های سیاسی دهه های نخست پس از رحلت پیامبر (ص)، اختلاف ها و روشهای مختلف و متمایز فقهی قرون نخست نیز با عنوان فرقه شمارش شده است. البته با این تفاوت که نویسندگان این کتب در گزارش خود از فرقه های فقهی، تنها به ذکر روش ها و نه تعالیم آنها بسنده، کرده اند.

فرقه در معنای دسته های مختلف کلامی، فقهی، سیاسی و سلوکی
همچنین برخی دیگر به دسته های صوفیان نیز عنوان فرقه داده اند و آنان را در ردیف فرقه های اسلامی شمارش کرده اند. با توجه به این کاربردهای مختلف می توان گفت مراد از فرقه های اسلامی، همان دسته های مختلف کلامی، فقهی، سیاسی و سلوکی هستند که تعالیم و روش های خود را به نحوی از فرهنگ اسلامی گرفته و یا بدان منتسب کرده اند و از دیگر گروههای رقیب به گونه ای ممتاز شده اند.

فرقه در معنای جدایی از جماعت
طرفه آنکه یکی از عوامل اصلی اختلاف فرقه نگاران در اسامی و القاب و تعداد فرقه ها، نگاه خاص هر یک از آنها به ماهیت فرقه، عدم میز بین یک نگاه جزئی به مسئله و فرقه به عنوان یک گروه متشکل و محور شکل گیری فرقه و مراد آنها از فرقه گرایی است. و نیز این واژه نزد برخی، با توجه به معنای لغوی آن (جدایی از جماعت)، ضد جماعت و ویژگی دسته های پراکنده و اهل هوا و هوس که دارای آرا و اندیشه های مختلف و همراه با تنازع و اختلاف بوده اند، به کار رفته و طبعا ناپسند شمرده شده است، اما با اندک توجه و جست و جو در کاربردهای آن در فرهنگ اسلامی و متون روایی وبه ویژه نزد ارباب ملل و نحل، روشن است که از آن معنای ناپسندی اراده نشده است. به علاوه اینکه در آن صورت، پسوند ناجیه و هالکه و حق و باطل برای آن معنای محصلی نداشت.

تمایز فرقه اسلامی از غیر اسلامی
قابل ذکر است که عالمان و فرقه شناسان اسلامی شرایط اصلی تمایز فرقه اسلامی از غیر اسلامی را در اقرار به شهادتین و پذیرش فی الجمله آموزه های پیامبر (ص) می دانند و بر این اساس عموما غلو و اباحی گری و قول به تناسخ و احیانا دشمنی با خاندان نبوت را خروج از ملت اسلام تلقی می کنند. اما در تعیین مصادیق فرقه خارج از اسلام همداستان نیستند و برخی از آنها نیز بدون هیچ گونه داوری و تعیین فرقه های اسلامی از غیر اسلامی، صرفا به گزارش دیدگاههای فرق پرداخته اند و اشاره ای به تکفیر و خروج آنها از اسلام نکرده اند.

رسالت دانش فرقه شناسی
با توجه به این اختلافات در یک نگاه جامع تر و با توجه به مجموعه ای از آثار فرقه شناسی می توان بر این باور بود که رسالت دانش فرقه شناسی، بیان و گزارش تاریخ، عقاید سیاسی، کلامی و روشهای فکری گروه هایی است که در بستر تفکر اسلامی و با استناد به آموزه های آن شکل گرفته و به نحوی در رهبری و اعتقادات از دیگر گروههای رقیب متمایز می باشند. این البته برخلاف علم کلام است که رویکرد آن شرح و تبیین و اثبات اندیشه های کلامی خاص و رد و نقد عقاید دیگران است. البته روشن است که علم فرقه شناسی به عنوان تاریخ عقاید گروههای اسلامی و روشهای فکری آنان را نه تنها می توان یکی از مهم ترین ابزارهای کار متکلمان دانست، بلکه شناخت تاریخ تحولات سیاسی نیز تا حدود زیادی بستگی به آگاهی از آن دارد. به علاوه وابستگی فهم حدیث و اسباب ورود و آگاهی از واسطه های نقل آن به چنین دانشی، مورد انکار احدی نیست.

آغاز فرقه گرایی
بررسی آغاز شکل گیری فرقه ها در اسلام در مبحث ویژه ای می طلبد. اما تذکر این نکته در اینجا ضروری می نماید که به این موضوع نیز نگاه یکسانی وجود ندارد و این امر تا حدود زیادی بستگی به مراد و تعریف هر یک از صاحب نظران این رشته از فرقه دارد. شاید چنین اختلافی با توجه به تفاوت مبانی فرقه نگاران و تعریف آنها از فرقه، طبیعی نیز جلوه کند. از این جهت است که ملاحظه می کنیم آثار کهنی نظیر فرق الشیعه، کتاب الزینه، المقالات والفرق و مسائل الامامه و عمده آثاری که با گرایش شیعی نوشته شده اند، در شمارش فرقه های اسلامی، آغاز فرقه گرایی را دسته بندیهای سیاسی صحابه بر سر امامت می دانند و قدمت آن را به نخستین روز رحلت پیامبر (ص)، یعنی جریان سقیفه به عنوان یک اختلاف مستقر رسانیده، به فرقه هایی اشاره می کنند که نامی از آنها در دیگر آثار نیست. اما گزارشگرانی نظیر اشعری، بغدادی، شهرستانی و برخی از مورخین دیگر اهل سنت، با توجه به تعریف آنان از فرقه، به علاوه تقدس و نگاه خاص آنان به عصر خلفای راشدین، دسته بندیهای سیاسی آن عصر را تحت عنوان اختلافات موردی ( و شاید اجتهادی و بخشیدنی)، ذکر می کنند و فرقه گرایی به معنای دقیق آن را از زمان شکل گیری خوارج و بعد از عصر خلفا می دانند.
براساس دیدگاه نخست، آغاز فرقه گرایی و چه بسا رشد اساسی فرقه گرایی در اسلام را باید از آن روزی دانست که مسلمانان در یک صف بندی کاملا متمایز به مناقشه بر سر موضوع امامت و رهبری جامعه پرداختند. آنان نه تنها اختلاف خویش را درباره مصادیق امام و جانشین پیامبر (ص) ظهور و بروز دادند، بلکه در شأن و ویژگی های آن نیز به مشاجره پرداختند. جالب اینکه هر کدام نیز بر سیره و سخنان پیامبر (ص) تکیه می کردند. براساس این دیدگاه حتی می توان از این همه به عقب تر رفته و زمینه ها و عوامل اصلی و ظهور مواردی از آن را در زمان پیامبر(ص)، به ویژه در اواخر عمر آن حضرت دانست. با توجه به چنین اندیشه ای، اولین فرقه های اسلامی تحت عنوان انصار، طرفداران ابوبکر، طرفداران امام علی (ع)، بلافاصله بعد از رحلت پیامبر اسلام شکل گرفت و ما قبل از شکل گیری خوارج و مرجئه و معتزله، با گروههای شیعی، بوبکری، علوی، عثمانی و معتزلی (معتزله سیاسی و قاعدین) روبه رو هستیم. گذشته از آن، اگر بر فرض جریان سقیفه را موردی و زودگذر تلقی کنیم و معتقد باشیم که اختلافی غیر مستقر بود و بعد از آن نیز پیگیری نشد، قصه شورای شش نفره بعد از عمر و در پی آن شدت گرفتن نزاع عثمانیه و معاویه و حزب او از یک سو و طرفداران و شیعیان پا برجا و عقیدتی امام علی (ع) از سوی دیگر را چگونه می توان فرقه گرایی به معنای واقعی آن ندانست.

منابع
حسین صابری- تاریخ فرق اسلامی- جلد 1- انتشارات سمت- تهران- 1380
پایگاه اطلاع رسانی حوزه
www. adyan. org
سایر اطلاعات:
کد مطلب: h1ac8
وضعیت مطلب: فعال
گروه اصلی: آموزشی     زیرگروه: عمومی

دفعات بازدید: 4     محبوبیت: 4   (کمترین=0 و بیشترین=5)    تعداد شرکت کننده در نظر سنجی مجبوبیت: 
تاریخ ثبت: 1401/10/14 ق.ظ 12:25:30


لینک صفحه ی مطلب: https://tadanesh.ir/t?c=h1ac8


هم گروهی ها
image
در قسمت اول به کتب و متون مرتبط با این علم از قرن سوم تا زمان حال اشاره شد و در این قسمت به معرفی و بررسی متون اصلی علم ملل و نحل اشاره می شود. متون اصلی علم ملل و نحل ...


image
برای فهم بهتر مفهوم «اهل سنت» و کاربرد آن در جهان امروز، باید اندکی به گذشته برگردیم و تطور مفهوم «سنت» و معانی مختلف آن را در گذرگاه تاریخ جستجو و بررسی کنیم. مفهوم ...


image
در این قسمت به مطالب و مواردی چون، تأثیر مکتب ابن مسره بر ابن عربی، و تأثیرات مذهب حلاج، بر ابن عربی و اخوان الصفا و صوفیه پرداخته خواهد می شود. تأثیر مکتب ابن مسره بر ...


image
در ادامه و در قسمت دوم بررسی، خاستگاه و تاریخچه ی تشیع در بحرین، به مواردی چون، وضعیت شیعه در دوران حکمرانی بنی امیه و دوره ی استیلای صاحب زنج و نیز در دوره استیلای ...


image
رابطه خدا و عمل انسان از دیدگاه امامیه امامیه (شیعه اثناعشری) با ارشاد معصومان (ع) رأیی را برگزیده اند که جامع آرای اشاعره و معتزله است، زیرا در دو رأی قبلی در فعل ...


image
طریق ظاهری بیان معارف معادشناسی معارف اسلامی در قرآن کریم، از راههای گوناگون بیان شده است و راههای نامبرده به طور کلی به دو طریق ظاهر و باطن منقسم می شود. بیان از ...


image
مقدمه یکی از بهترین راه های تأمل دربارۀ مسائل کلامی و تأثیر آنها در فرقه گرایی، رجوع به کتب اصلی است که در طول تاریخ مباحثات کلامی توسط دانشمندان فرق مختلف نگاشته ...


image
در قسمت قبل به اختلافات و گروه بندی شیعیان در قبال جانشینی امام علی، امام حسن و امام حسین (ع) پرداخته شد و در این قسمت به گروه بندی پیروان محمد حنفیه (کیسانیان) درباره ...


image
مقدمه زیدیه عالمان و دانشمندان بزرگی را در خود پرورش داده است. زیدیه در ابتداء بیشتر به فکر قیام و خروج برای انجام فریضه امر به معروف بود، و کمتر به فکر تبیین عقاید ...


image
پیش درآمد دیدگاه زیدیه در اصول دین تفاوت چندانی با دیگر عدلیه ندارد. آنان پس از اعتقاد به حسن و قبح عقلی، همچون دیگر شیعیان به دو اصل توحید و عدل به عنوان اساسی ترین ...