تا دانش: سال سرمایه گذاری برای تولید
 
مطالب
 
امیدواریم مطالب و محصولات ارزشمندی در اختیار شما عزیزان قرار داده باشیم.

search

دیدگاه های کلامی اباضیه (خداشناسی)

توضیحات کوتاه:

اباضیه فرق خوارج را به صورت کلی می توان در دو دسته تقسیم کرد: تندروان و معتدلان. هر فرقه ای که تندروتر بوده، زودتر از صحنه اجتماع محو گردیده است و هر چه اعتدال آن بیشتر ...

توضیحات:

اباضیه فرق خوارج را به صورت کلی می توان در دو دسته تقسیم کرد: تندروان و معتدلان. هر فرقه ای که تندروتر بوده، زودتر از صحنه اجتماع محو گردیده است و هر چه اعتدال آن بیشتر بوده، دوام آن نیز بیشتر بوده است. فرقه اباضیه از معتدل ترین فرقه های خوارج است که تا به امروز باقی مانده و در کشور عمان، وادی مزاب الجزایر، کوه های نفوسه و زواره در لیبی، جزیره جربه در مغرب و در زنگبار حضور جدی و پررنگی دارند. گفتنی است که همه ملل و نحل نویسان اباضیه را شاخه معتدل خوارج می دانند، ولی خود اباضیه انتساب به خوارج را اتهام تلقی کرده، به رد و نفی آن می پردازند. هم بزرگان اباضیه آثار مفیدی به جامعه علمی عرضه کرده اند، هم درباره اباضیه آثار ارزشمندی منتشر شده است.
در بسیاری از متون کهن تاریخی و فرقه شناسی، اباضیه به عنوان یکی از فرقه های خوارج به شمار آمده اند، ولی پیشوایان فکری اباضیه برای خارج ساختن فرقه خویش از انزوا و تنفری که دامنگیر خوارج شده است می کوشند تا اباضیه را از شمار فرقه های خوارج خارج سازند و نام خوارج را تنها زیبنده فرقه هایی تندرو چون ازارقه و نجدیه و صفریه بشناسانند. آنها در توجیه این که فرقه نویسان و مورخان، اباضیه را از خوارج به شمار آورده اند می گویند، اطلاق نام خوارج بر اباضیان بر اثر سهل انگاری مورخان و فرقه نویسان است؛ زیرا اباضیه از دشمنان سیاسی بنی امیه و بنی العباس به شمار می آمدند و امامت و خلافت را تنها سزاو ار بنی امیه و بنی العباس و علویان یا قریش نمی دانستند و معتقد بودند هر مسلمان صالحی می تواند امام و خلیفه شود و از آن جهت اباضیه با فرقه های تندرویی که به راستی نام خوارج زیبنده آنهاست متحد و هم عقیده تلقی شدند.
اسماء و صفات خداوند اباضیه اسماء و صفات خداوند را توقیفی می دانند و در بحث عینیت صفات با ذات خداوند، براین باورند که صفات خداوند، عین ذات او هستند و منفک از ذات، یا قائم به ذات، یا مستقل از ذات نیستند. علی یحیی معمر و ثمینی از نویسندگان اباضیه می گویند: «اباضیه در باب صفات الهی چونان ماتریدیه و معتزله معتقد به عینیت صفات خداوند با ذات او می باشند.» (یحیی معمر، علی، الاباضیه بین الفرق الاسلامیه، 1/ 295؛ الثمینی، عبدالعزیز، معالم الدین 1/ 216) و حارثی عمانی می نویسد: «مذهب اباضیه آن است که صفات ذاتی خداوند عین ذات اوست.» و ابن عربی اندلسی نیز در این امر با اباضیه موافق است و می گوید: «بین دیدگاه کسانی که می گویند صفات خداوند غیر ذات اوست، با دیدگاه یهود که خداوند را فقیر می دانند، هیچ تفاوتی وجود ندارد.» (الحارثی العمانی الاباضی، حمید، العقود الفضیه فی اصول الاباضیه، 285) محمد بن یوسف اطفیش، مفسر اباضیه که گویا به کتاب فتوحات مکیه ابن عربی بسیار توجه دارد و او را شیخ اکبر اباضیه می خواند، پس از آوردن سخن او در عینیت صفات خداوند با ذات او و اشکال وی به اشاعره، دیدگاه او را می پذیرد و درجای جای تفسیر خود از آن یاد می کند و آن را دیدگاه میانه بین نفی صفات از خداوند و زاید بودن صفات و نیاز خداوند به آنها می خواند. (اطفیش، محمد، تیسیر التفسیر 7/ 312، 7/ 72، 4/264) دراین اصل، اباضیه و معتزله و ماتریدیه با امامیه هم عقیده اند، ولی اهل سنت عینیت صفات و ذات باری تعالی را نمی پذیرند.
بی همانندی خداوند اباضیه بر این باورند که خداوند به هیچ موجودی شبیه نیست. به همین جهت تمام آیاتی را که توهم انگیز تشبیه خداوند است تأویل می کنند، مانند واژه (استواء) که به استیلا تأویل کرده اند، و (ید) که آن را به معنای قدرت و مانند آن دانسته اند. اصل اول اباضیه منزه دانستن باری تعالی از همانندی با آفریده ها است بنابراین هر آیه ای که موهم تشبیه باشد، ایمان به آن و اعتقاد به اینکه از سوی خداوند نازل شده واجب است، ولی این گونه آیات، بایستی با کمک سیاق و آیات محکم دیگر تأویل شوند. (یحیی معمر، علی، الاباضیه فی موکب التاریخ، 60) اطفیش نویسنده تیسیر التفسیر، ذیل آیه شریفه؛ «أو لم یروا انا خلقنا لهم مما عملت أیدینا أنعاما؛ آیا آنها ندیدند که از آنچه با قدرت خود به عمل آورده ایم چهار پایانی برای آنها آفریدیم.» (یس /71) که به ظاهر خداوند را به موجودی دارای اندام جسمانی تشبیه کرده است می نویسد: نسبت آفرینش به ید (ایدینا) استعاره ای تمثیلی است و ید به معنای قدرت یا متکلم است. و لغت و شرع و کاربرد کلمه ید بر درستی این معنی دلالت دارد، چنانکه در (یدالله) و (خلقت بیدی) ید به همین معنی است. (اطفیش، محمد، تیسیر التفسیر، 11/ 78)
رؤیت خداوند از نگاه اباضیه نتیجه منزه دانستن خداوند از همانندی آفریده ها، دیده نشدن خدا در دنیا و آخرت است. ذیل آیه شریفه «فقالوا أرنا الله جهره فأخذتهم الصاعقه بظلمهم؛ گفتند خدا را آشکارا به ما نشان بده، و به خاطر این ستم صاعقه آنها را فرو گرفت.» (نساء/ 153) می نویسد: «اعتقاد به رؤیت خداوند، نتیجه تشبیه خداوند به مخلوقات است و چون خداوند به مخلوقات شباهت نمی رساند، بنابراین در آخرت دیده نمی شود، چنانکه در دنیا دیده نمی شود.»
حارثی عمانی اباضی درباره آیه «لاتدرکه الأبصار وهو یدرک الأبصار؛ چشمها او را درک نمی کند ولی او همه چشمها را درک می کند.» (انعام/ 103) و «لن ترانی؛ هرگز مرا نخواهی دید.» (اعراف/ 143) می نویسد:
«این آیات اقتضای ابدیت دارد و رؤیت خداوند را در دنیا و آخرت نفی می کند. و روایاتی نیز که دلالت بر امکان رؤیت خداوند دارد، جملگی در زمره روایات آحاد هستند و باید تأویل شوند، تا با قرآن سازگار گردند. و افزون براین، پذیرش روایات و اعتقاد به رؤیت خداوند، جهت داشتن و رنگ داشتن خداوند را در پی دارد.» (الحارث العمانی الاباضی، حمید، العقود الفضیه/ 287)
صالح بن احمد صوافی نویسنده دیگر اباضی، در رد ادله قائلان به امکان رؤیت خداوند و تأویل آیاتی که به ظاهر بر رؤیت خداوند دلالت دارند، می نویسد: آیه؛ «وجوه یومئذ ناضره* الی ربها ناظره؛ در آن روز صورتهائی شاداب و مسرور است. و به پروردگارش می نگرد!» (قیامت/ 22- 23) دلالت بر رؤیت خداوند ندارد، زیرا:
1. نظر در لغت غیر از رؤیت است و به همین جهت می توان گفت: (نظرت الی الهلال فلم أره)، ولی نمی توان گفت: (رأیته فلم أره). بنابراین اطلاق نظر بر رؤیت، مجازی است ونیاز به قرینه دارد، و در مورد آیه شریفه قرینه ای وجود ندارد و عدول از معنای حقیقی نظر، به معنای مجازی آن نیز خلاف ظاهر است.
2. سیاق آیه شریفه دلالت دارد که مراد از (ناظره) انتظار رحمت خداوند است.
3. نظر به معنای انتظار درکلام عرب بسیار به کار می رود مانند:
فان یک صدر هذا الیوم ولی فان غدا لناظره قریب. (الصوافی، جابر، الامام جابربن زید العمانی، عمان/ 238) احمد بن حمد خلیلی یکی از دانشمندان بزرگ اباضیه که کتابهای بسیاری در باره اندیشه های کلامی و قرآنی اباضیه نوشته نیز رؤیت با چشم را نفی کرده است. (خلیلی، احمد بن حمد، الحق الدامغ/ 25 و 40) درباره آیه شریفه «رب أرنی أنظر إلیک؛ عرض کرد پروردگارا خودت را به من نشان ده تا تو را ببینم.» (اعراف/ 143) کسانی که معتقد به امکان رؤیت خداوند هستند می گویند، این درخواست موسی (ع) از دو حال خارج نیست:
1. موسی جاهل به عدم رؤیت بوده است!
2. به رغم آن که می دانسته رؤیت خدا ممکن نیست، بازهم آن را درخواست کرده است!
این هر دو فرض در حق موسی (ع) بی معنی است، بنابراین موسی (ع) امکان رؤیت خدا را باور داشته است. به اعتقاد (خلیلی) این آیه شریفه دلالت بر امکان رؤیت ندارد، چه اینکه موسی (ع) نیز محال بودن رؤیت خداوند را می دانسته است و درخواست او فقط برای آن بود که گروهی از بنی اسرائیل، ایمان خود را متوقف بر رؤیت کرده بودند و موسی (ع) می خواست آنها خود پاسخ خداوند را بشنوند.
«فقد سألوا موسی أکبر من ذلک فقالوا أرنا الله جهره؛ بنی اسرائیل از موسی درخواستی شگفت تر نیز داشتند، گفتند خدا را آشکارا به ما بنمایان.» (نساء/ 153)
«واذ قلتم یا موسی لن نؤمن لک حتی نری الله جهره فأخذتکم الصاعقه و أنتم تنظرون؛ و چون گفتید ای موسی تا خدا را آشکارا نبینیم هرگز به تو ایمان نخواهیم آورد پس در حالی که می نگریستید صاعقه شما را فرو گرفت.» (بقره/ 55)
یه یاد بیاورید آن روز را که به موسی گفتید، ما هرگز ایمان نمی آوریم، مگر خدا را آشکار ببینیم! پس آن گاه صاعقه شما را فرا گرفت و شما خود نظاره گر بودید. (خلیلی، احمد بن حمد، الحق الدامغ/ 34؛ همو، تمهید قواعد الایمان، 1/ 177 - 180) این آیات نشان می دهد که درخواست موسی، در حقیقت، درخواست بنی اسرائیل بوده است و او برای دریافت پاسخ الهی آن را مطرح کرده است.
دلایل عقلی و نقلی بر محال بودن رؤیت خدا اباضیه برای اثبات محال بودن رؤیت خدا به دلیلهای عقلی و نقلی چندی تمسک کرده اند:
الف- دلیل عقلی: خداوند پیش از آفرینش موجودات وجود داشت و ذات و صفات او دراین مدت دگرگون نشده است، بنابراین ممکن نیست که خداوند به صفات مخلوقات خود درآید.
ب- دلیلهای نقلی که شامل آیات و روایات می شود.
1. «لاتدرکه الأبصار و هو یدرک الأبصار؛ چشمها او را درک نمی کند ولی او همه چشمها را درک می کند.» (انعام/ 103)
2. «قال رب أرنی أنظر إلیک قال لن ترانی؛ عرض کرد پروردگارا خودت را به من نشان ده تا تو را ببینم! گفت: هرگز مرا نخواهی دید.» (اعراف/ 143)
3. «و ماکان لبشر أن یکلمه الله إلا وحیا أو من وراء حجاب؛ شایسته هیچ انسانی نیست که خدا با او سخن بگوید، مگر از طریق وحی، یا از وراء حجاب، یا رسولی می فرستد.» (شوری/ 51)
4. «یسألک أهل الکتاب أن تنزل علیهم کتابا من السماء فقد سألوا موسی أکبر من ذلک فقالوا أرنا الله جهره فأخذتهم الصاعقه بظلمهم؛ ا هل کتاب از تو تقاضا می کنند کتابی از آسمان (یکجا) بر آنها نازل کنی (در حالی که این بهانه ای بیش نیست) آنها از موسی بزرگتر از این را خواستند و گفتند خدا را آشکارا به ما نشان بده، و به خاطر این ستم صاعقه آنها را فرو گرفت.» (نساء/ 153)
5. «و قال الذین لایرجون لقاءنا لولا أنزل علینا الملائکه أو نری ربنا لقد استکبروا فی أنفسهم و عتوا عتوا کبیرا؛ و آنها که امیدی به لقای ما ندارند (و رستاخیز را انکار می کنند) می گویند: چرا فرشتگان بر ما نازل نمی شوند؟ و یا پروردگارمان را با چشم خود نمی بینیم؟ آنها درباره خود تکبر ورزیدند و طغیان بزرگی کردند.» (فرقان/ 21)
6. «یوم یرون الملائکه لابشری یومئذ للمجرمین و یقولون حجرا محجورا؛ (آنها به آرزوی خود می رسند) اما روزی که فرشتگان را می بینند روز بشارت مجرمان نخواهد بود! (بلکه روز مجازات و کیفر آنان است) و می گویند ما را امان دهید ما را معاف دارید.» (فرقان/ 22)
7. «أم تریدون أن تسئلوا رسولکم کما سئل موسی من قبل و من یتبدل الکفر بالایمان فقد ضل سواء السبیل؛ آیا می خواهید از پیامبر خود همان تقاضاهای (نامعقول) بکنید، که پیش از این از موسی کردند (و با این بهانه جوئیها سر از ایمان باز زنید) کسی که کفر را با ایمان مبادله کند (و آن را به جای ایمان بپذیرد از راه مستقیم (عقل و فطرت) گمراه شده است.» (بقره/ 108)
اکنون روایات را بررسی می کنیم:
1. بخاری و مسلم و جز آن دو، از ابوموسی اشعری، از پیامبر (ص) روایتی نقل کرده اند که دلالت صریح بر عدم امکان رؤیت خداوند دارد، زیرا میان خداوند و بهشتیان ردای کبریاء قرار دارد و کبریاء صفتی از صفات ذاتی خداست. (همو، الحق الدامغ/ 90) یحیی معمر اباضی می گوید: «در مسأله رؤیت، دو دیدگاه افراطی و یک دیدگاه میانه و معتدل وجود دارد. دیدگاه افراطی آن چنان زیاده روی می کند که نتیجه اش همانندی خداوند با اجسام است، و دیدگاه دیگر آن چنان تفریط می کنند که حتی رؤیت به معنای کمال علم به خداوند را که بر اساس حس ششم حاصل می گردد نفی می کنند. و در میان این دو دیدگاه، اعتقاد اباضیه است، آنها که از اعتدالیان به شمار می آیند و منکر رؤیت به معنای کمال علم به خداوند که اشاعره آن را باور دارند نیستند.» (یحیی معمر، علی، الاباضیه بین الفرق الاسلامیه، 1/ 291)
گفتنی است که برخی چون ضراربن عمرو و حفص الفرد و سفیان بن سحبان معتقدند که خداوند برای بندگان در معاد، حس ششم می آفریند و آنها با آن حس خداوند را درک می کنند، ولی این ادعا هیچ دلیلی ندارد. باضیه در این باور (جدا از اعتقاد به پیدایش حس ششم برای انسانها در قیامت) هم عقیده با معتزله و امامیه هستند، ولی اطفیش، یکی از مفسران این فرقه عبارتی دارد که به نظر می رسد، خواسته است نوعی تعریض به اندیشه امامیه در باب رؤیت داشته باشد، و آن این است که می گوید، رؤیت خداوند محال است، حتی رؤیت قلبی، زیرا این رؤیت نیز چگونگی داشتن و تشبیه خداوند را در پی دارد!
گویا نگاه این مفسر در این سخن به کلام امیرالمؤمنین (ع) است که فرمود: «ما رأته العیون و لکن رأته القلوب بحقائق الایمان.» (نهج البلاغه، ترجمه فیض الاسلام، 582) اطفیش، در فهم این کلام، کوتاه آمده و یا تعارض ذهنی او با انشاء کننده این سخن، مانع از درک ژرفای کلام شده است، چه این که منظور از رؤیت قلبی، ایمان و اطمینان و دریافت معرفتی است و نه آنچه به تشبیه یا تجسیم می انجامد و نه حتی حس ششم!
حدوث قرآن یکی از مباحث پیچیده علم کلام، بحث حدوث و قدم قرآن است. این بحث ارتباط تنگاتنگی با بحث کلام خدا و دو دیدگاه معروف آن، یعنی کلام نفسی و لفظی دارد، تا آنجا که معتقدان به کلام نفسی، قدیم بودن قرآن را باور دارند و معتقدان به کلام لفظی حدوث قرآن را می پذیرند.
ولی در میان عالمان اباضی دو اندیشه متفاوت وجود دارد. گروهی از آنان مانند اطفیش در تیسیر التفسیر و خلیلی و ثمینی معتقد به نادرستی کلام نفسی هستند و نظر اشاعره در زمینه قدم قرآن را (برابر قاعده) نپذیرفته اند. ولی برخی دیگر از نویسندگان فرقه اباضی مانند دکتر عبدالحلیم رجب و علی یحیی معمر با نوعی تردید و تسامح به مسأله حدوث قرآن نگریسته و تلاش کرده اند تا قدیم بودن قرآن را با نقل قول از پیشینیان اباضی تقویت کنند و یا دست کم بحث را لفظی و بی اهمیت جلوه دهند و اختلافات مذهبی و مشاجرات کلامی را دراین زمینه غیر ضروری معرفی نمایند. نتیجه این که حدوث قرآن را نمی توان چنانکه برخی ادعا کرده اند، از اعتقادات اصولی و قطعی فرقه اباضیه به شمار آورد.


منابع
www. adyan. org
علی یحیی معمر- الاباضیه بین الفرق الاسلامیه- جلد 1- عمان- 1406
حمید الحارثی العمانی الاباضی- العقود الفضیه فی اصول الاباضیه
محمد اطفیش- تیسیر التفسیر- جلد 7، 11،4
امام علی (ع)- نهج البلاغه- ترجمه فیض الاسلام
سایر اطلاعات:
کد مطلب: x1b2a
وضعیت مطلب: فعال
گروه اصلی: آموزشی     زیرگروه: عمومی

دفعات بازدید: 4     محبوبیت: 4   (کمترین=0 و بیشترین=5)    تعداد شرکت کننده در نظر سنجی مجبوبیت: 
تاریخ ثبت: 1401/10/14 ق.ظ 1:14:30


لینک صفحه ی مطلب: https://tadanesh.ir/t?c=x1b2a


هم گروهی ها
image
انشعابات داخلی عجارده برای عجارده فرقه ها یا انشعابهای فراوانی برشمرده اند، چونانکه اشعری از پانزده فرقه یاد می کند، بغدادی از هشت فرقه نام می برد و البته ثعالبه را ...


image
خوارج خوارج، از گروههای جنجال آفرین قرون نخستین تاریخ اسلام، گاه با اندکی هوادار، به دلیل خصلتهای ویژه و بی باکی نشأت گرفته از جمود و عصبیت، تنشهای مهمی در پهنه ...


image
تفسیرهای نادرست، از دیدگاه اباضیه تفسیر متصوفه که باطن قرآن را به منزله روح برای ظاهر قرآن می دانند، از نظر مفسران اباضی، مطرود و نادرست است. از دیگر روشهای تفسیری ...


image
مقدمه تاریخ نگاران، سرچشمه پیدایش گروه خوارج را جنگ صفین و داستان حکمیت دانسته اند،ولی آیا باور کردنی است که حزبی متشکل و سازمان یافته، بی هیچ پیشینه و به یکباره و ...


image
اصول عقاید خوارج اکنون می خواهیم اصول اعتقادات خوارج را بشناسیم. حقیقت این است که عقاید آنان نمود روشنی از ساده اندیشی، دیدگاه های سطحی و کم عمق، و حس انتقام جویی ...


image
ویژگی های خوارج در بحث و مناظره فرقه خوارج صفات فراوانی دارند و همین ویژگی ها موجب شده تا جماعتی لجوج باشند. آنان در دفاع از مسلک های خود به بحث و جدال پرداخته، ادله ...


image
خوارج در افریقیه فرقه خوارج با آن که خاستگاهی بربری نداشته، در دوره ای بیش از یک قرن و نیم یعنی از اواخر سده نخست تا نیمه های سده سوم هجری در میان بخش قابل توجهی از ...


image
پیدایش خوارج خوارج فرقه ای بودند که در نیمه نخست قرن اول هجری ظاهر شدند. پیدایش آنها به مناسبت جنگ صفین بود که بین امیرالمؤمنین علی (ع)، خلیفه و امام برحق از یک سو و ...


image
خوارج و دوره نبردهای نامنظم در عصر اموی در بیست سال دوران خلافت معاویه (40- 60 ق) هر چند خوارج حرکتها و شورشهایی را سامان می دادند، اما این شورشها برای آنان حاصلی جز ...


image
عقاید در نگاه همه فرقه های اسلامی، قرآن ارجمند و گرامی است. هرچند فرقه ها به تناسب واقع نگری و یا جمود اندیشی خود، در چگونگی استفاده از آن و مستند ساختن فکر و عمل خویش ...